7000 yıllık tarihi olan Darende, Hititlerden kalma bir yerleşim merkezidir. Geçmişte Timelkia, Tiranda, Tiryandafil, Derindere isimleriyle anılmış sonra da ismi Darende olmuştur.
19. yüzyılda Sivas’a bağlı iken 1934'de Malatya'ya bağlanan ilçe, Malatya'nın 74 km kuzeybatısındadır. Yüzölçümü 506 km2, Rakım 998 m. Nüfus 29.641.
Somuncu Baba adıyla bilinen Şeyh Hamid-i Veli'nin kabrinin bulunduğu caminin 14. yüzyıl eseri olduğu biliniyor. Manevi kimliğini gizlemek üzere somun ekmeği pişirip halka dağıttığı için Somuncu Baba olarak da tanınan zat, 1412 yılında Darende’de vefat etmiş. Zaviye mahallesinde bulunan Somuncu Baba Türbesi, Somuncu Baba Camii ve Balıklı Göl bir arada bulunuyor. Eski Cami yıkılınca yerine günümüzdeki taş ve ahşap malzemeden inşa edilen cami yapılmış.
Somuncu Baba Külliyesine yakın Tohma Kanyonu içerisinde yer alıyor. Havuz kayalıklardan kaynayan suyun farklı derinliklerde üç havuzu doldurması ile oluşuyor. Yılın dört mevsimi 22°C olan su, Tohma Irmağından ayrı olarak farklı kaynaktan gelen suyun termal özellikleri var. Havuzlardaki suyun sürekli olarak kaynar bir şekilde akması sayesinde içerisinde herhangi bir katkı maddesi yok ve tamamen doğal.
Derinlikleri 80,120 ve 150 cm olan 3 havuzdan oluşan Kudret Havuzunda, ziyaretçiler için soyunma odaları, kilitli eşya dolapları, yiyecek ve içecek satın alabilecekleri tesisler ve wc yer alıyor.
Zaviye mahallesinde yer alan Ulu Camii’nin yapım tarihi tam olarak bilinmemekle birlikte caminin Dulkadiroğulları Beyliği zamanında 14. yüzyılda inşa edildiği tahmin ediliyor. Caminin minaresi, doğu ve kuzey duvarları dışında günümüze herhangi bir bölümü ulaşmamış. 1980 yılında restorasyona giren cami günümüzde aktif olarak kullanılıyor.
2013 yılında kapılarını ziyaretçilerini ağırlamaya başlayan Hamidiye Çarşısı, Somuncu Baba Külliyesine gelen ziyaretçilerin daha rahat bir şekilde ziyaretlerini gerçekleştirmeleri için açılıyor. Çarşı içerisinde lavabolar, istek ve ihtiyaçlarını karşılayabileceğin mağazalar, market, abdesthaneler ve şadırvan yer alıyor
Darende ilçesinde ‘’Şehitlik Tepesi’’ olarak anılan yerde, Seyyid Hasan Gazi’nin türbesi her yıl ilçeye seyahate giden binlerce kişi tarafından ziyaret ediliyor. Şehitlik tepesinde aynı zamanda 1. Dünya, Kurtuluş, Osmanlı-Rus ve Trablusgarp savaşlarında şehit olan ve ismi tespit edilen 92 Darendeli şehidin isimleri mermer levhaya yazılarak, Şehitlik Anıtı içerisinde bulunuyor.
Seyyid Hasan Gazi (ö.830)
Hz. Peygamber'in torunlarından, Hüseyin Gazi'nin kardeşi, Seyyid Battal Gazi'nin amcası ve aynı zamanda kayınpederidir. Hasan Gazi Abbasiler döneminde Zengibar kalesinin kuşatmasında 830 yılında şehit olmuştur. Türbe ve Şehitlik Hulusi Efendi Vakfı tarafından yapılmıştır.
Darende Çarşı Camii olarak da bilinen Tahir Zaimoğlu Camii, Darende ilçesi Heyiketeği, mahallesi No:9 adresinde yer alıyor. 1979 yılı haziran ayında Tahir Zaimoğlu tarafından yapılmış. Mimarı da Yücel sarı bey olduğu caminin giriş kısmındaki kitabeden okunumaktadır. Darende’nin en büyük harimli, en gösterişli camilerinden biridir. Dikdörtgen planlı olan caminin bahçesi oldukça bakımlı ve geniş, avlusunun köşesinde şadırvanı vardır.
Darende Medişeyh Türbe ve Külliyesi (1997)
1997 yılında yapılan Türbe ve külliyenin onarım ve bakımını banisi olan Darende deki Es-Seyyid Osman Hulusi Efendi Vakfı yapmaktadır. Türbe ve külliye D-300 karayolu üstünde, Darende'ye 9 km mesafededir. Eski adı Medişeyh, yeni adı Karşıyaka köyünde medfundur. Külliye; türbe ve camii olmak üzere iki ayrı bölümden oluşmaktadır. Darende'de asırlardır ziyaret edilen mekânlardandır.
Abdurrahman Gazi Hz.
Seyyid Abdurrahman Gazi Hazretleri, Tabiîn-i Kiramdan olup, Peygamber Efendimiz (s.a.s)'in sahabesi ile görüşen çok bahtiyar zatlardan biridir. Medine asıllı olan Şeyh, kısaca "Medişeyh" olarak anılır. Abdurrahman Gazi Hazretlerinin Medine-i Münevvere'den gelen İslam ordularının Anadolu'ya yaptıkları seferlere katıldığı ve burada şehit düştüğü bilinmektedir. Medine'den gelmiş olması, Peygamber Efendimiz (s.a.s)'in temiz neslini temsil ettiğinden ayrı bir hürmet gösterilmektedir. Tabiînden olan Seyyid Abdurrahman Gazi Hazretlerinin doğum ve vefat tarihleri kesin olarak bilinmiyor. Türbesi, ilçemiz Darende'de asırlardır ziyaret edilen mekânlardandır.
Türbesi ve külliyesi D-300 karayolu üzerinde, Darende'ye 9 km mesafededir. Eski adı Medişeyh, yeni adı Karşıyaka köyünde medfundur. Külliye; türbe ve camii olmak üzere iki ayrı bölümden oluşmaktadır.
Darende Günpınar Şelalesi
Günpınar köyü sınırları içerisinde yer alan şelale ilçe merkezine 7 kilometre uzaklıkta yer alıyor. 40 metre yükseklikten dökülen şelale suyu 3 kademeli olarak akış sağlıyor.
Balaban mahallesi sınırlarında yer alan cami ve külliye Hz. Muhammed’in neslinden ve Yıldırım Beyazıt döneminin alimlerinden olan Abdurrahman Erzincani Hazretleri adına yapılıyor ve 1960 yılında Osman Hulusi Efendi tarafından başlatılan bir çalışmayla yeniden inşa ediliyor. İslam’ın beş şartını esas alan beşgen cami planı ve Hz. Muhammed’in sancağını temsil eden yapının minaresi ve mimari özellikleri görenleri kendine hayran bırakıyor.