Gnostikler, Gnostisizm ve Gnostizm

Gnostikler, Agnostisizm ve Gnostizm

Gnostisizm, eski Grekçe bilgi anlamına gelen 'gnosis' kelimesinden türemiştir. Bu kelimenin Arapçası "irfaniye" dir.

Gnostisizm Antik Mısır hermetizmini, Antik Yunan ezoterizmini, İbrani geleneklerini, Zerdüştçülüğü, bazı Doğu geleneklerini ve dinlerini, Hristiyanlıkla kaynaştırmaya çalışan ve birçok tarikâtın benimsediği mistik felsefeye verilen genel addır.

Dilimizde bilinirciler adıyla anılan gnostikler, gerçekte gizemci tarikat adamlarıdır ve tüm dinleri yetersiz bulurlar. Gnostikler, ikinci yüzyılın teologlarıdır. Bu yüzden bu teologların felsefelerine Gnostizm denir.

Gnostikler için İsa düpedüz bir insandır. İsa’nın “Tanrı’m! Beni niçin bıraktın!” sözünü de Hıristiyan düşünürlerini bir hayli güç durumda bırakarak, bunu kanıtlamak için ileri sürerler.

Onlar dini akla uygun hâle getirme çabasında, inancı, bilgiye dönüştürmek (gnosis) istemektedirler. İnanç ve bilgi, din ve bilimi bir uyum içinde yoğurmaya çalışırlar. Gnositikler için Mısır tanrısı Thoth ile özdeşleştirilen ve “kendini bilen her şeyi bilir” sözü atfedilen Hermes Trimegistos önemli bir figürdür.

En önemli Gnostik metinleri; Tomas İncili, Yuhanna'nın Gizli Kitabı, Filip İncili ve Pistis Sofya'dır.

Gnostisizm’in öncü öğretmenleri arasında 1. ve 2. yüzyıllarda yaşamış Valentin, Simon, Basilide, Carpocrade, Saturnin ve Marcion sayılabilir.

Gnostik akımlar günümüzde Farmasonlar, Gülhaçlılar ve Kabalacılar gibi çeşitli ezoterik topluluklar tarafından yaşatılmaktadır. İslam coğrafyasında ise Mandean (Kuranda Sabi diye geçer), Ehl-i Haq, Yezidilik, Nusayrilik, İsmaililik, Dürzilik, gibi din-inançlarda varlığını sürdürmektedir. Ayrıca gnostizm Rae Haqi/Alevi inanç felsefesinde önemli bir saç ayağı olarak da bulunmaktadır. Bir sır ve kurtuluş dini olması, nübüvvet-imamet, güruhu Naci, dört kapı kırk makam, sıratı müstakim v.s. gibi inanç kodları gnostizm kaynaklıdır.

Yahudiler Allah'ı insan şeklinde tasvirleri, tahrip olmuş Tevrat'tan almışlardır. Yahudi Pavlus ile bu inanış Hristiyanlara geçmiş ve hz. İsa'yı tanrı saymışlardır. Yine Yahudi dönmesi Abdullah ibni Sebe gibilerin etkisiyle de İslamın bazı mezheplerinde de buna benzer inanışlar vardır, Şia hz. Ali 'yi kutsar iken, Selefilerin bir kısmı Allah' ın eli ayağı vardır diyerek, insan şeklinde tasvir etmişler, Hallacı Mansur ise  "Enel Hak" demiştir. Batıni ler de böyledir.

İslâm dünyasında gnostizimin (irfânîlik) tezahür ettiği alanlardan biri de sûfî irfânîlikle iç içe geçmiş bulunan Şiî-İsmâilî düşüncedir.

Tasavvufta, Simurg efsanesini nakleden ve tasavvufun öncülerinden kabul edilen Şehabettin Sühreverdi,kendisini Platonik,Pisagorcu,Hermetik gelenek ile Aristocu, İbni Rüştçü geleneğin ortak varisi ilan etmiş, eserlerinde Gnostisizmi andıran kavramları kullanmıştı. Yine İbnül Arabi ve Hallacı Mansur gibi mutasavvıfların da Gnostisizmden etkilendiği ileri sürülmektedir.

Temel inanç esasları ve ibadet şekillerinde gnostisizmin hâkim olduğu Mandeizm (Sâbiîlik), Maniheizm, Hermetisizm ve benzeri gelenekler gnostik dinler olarak adlandırılır. Hıristiyanlık ve Yahudiliğin sapık mezhepleri olarak bilinen Elkesailer, Valentinianlar, Setianlar, Mağariler, Kukiler, Esseniler, Bardaisancılar ve Simoncular da gnostik inanç yapısındadır. Kabala’nın da  Gnostisizmle benzerliği vardır, Tanrı ile bütünleşme (Ein- Soph, Devekut) , ruhsal yükselme gibi.

Gnostisizmin ilkeleri:

1. Hakikatlere ulaşabilmede dinler yetersizdir.

2. Hakiki bilgiler, yani hakikate ait ya da hakikate yakın bilgiler ancak ruhsal ve psişik gelişim yoluyla edinilebilir.

3. Ruh ölümsüzdür. Ruh dünya yaşamında bir tür hapishane yaşamı geçirmektedir.

4. Gerçek olan, fiziksel dünya yaşamı değil, ruhsal yaşamdır.

5. Dünya düalite ilkesinin geçerli olduğu bir gelişim ortamıdır.

6. Ruhsal gelişim yolunda en önemli bilgi kaynaklarından biri ruhsal alemden ruhsal irtibatlarla alınabilecek yüksek bilgiler içeren tebliğlerdir ki, bunlar ruhsal bakımdan seçkin insanlara verilir.

Gnostik Ritüelleri: vaftiz,yağlama,komünyon (şarap ve suyu karıştırıp içme) ,kefaret ve zifaf odasıdır.

26.06.2023

Mehmet Bülbül