İslamın İlk Mescidleri (0-629)
Tevbe 118.ayet: "Allah´ın mescidlerini, yalnızca Allah´a ve ahiret gününe iman eden, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah´tan başkasından korkmayanlar onarabilir. İşte, hidayete erenlerden oldukları umulanlar bunlardır".
Bakara/150. âyet: ''Nerede olursanız yüzünüzü Mescid-i Haram tarafına çevirin ki, insanların elinde size karşı kullanacakları bir delil kalmasın''.
• Mescid-i Haram, Mekke, Suudi Arabistan
• Küçük Ayasofya Camii, İstanbul 536-1497
• Ayasofya Kebir Camii İstanbul Türk. 537
• Kocamustafapaşa Camii İstanbul 550-1486
• Tigray Necaşi Camii Eritre 615
• Massawa Sahabe Mescidi Eritre 615
• Kuba Mescidi, Suudi Arabistan yapım 622
• Beni Uneyf/Musabbah Mescidi, Medine 622
• Cuma Mescidi, Medine 622/1989
• İtban bin Malik Mescidi, Medine 622
• Secde Mescidi, Medine 622/1976
• İcabe Mescidi Medine Suudi Arabistan 622
• Mescidi Nebevi, Suudi Arabistan 622
• Mescidi kıbleteyn, Suudi Arabistan 623
• Mescidi İcabe Mekke Suudi Arabistan 624
• Şeyheyn Mescidi Medine 624/2018
• Minareteyn Mescidi Medine S.Arabistan 626
• Huasinghen Mescidi, Guanzhou Çin 627
• Palaiya Cuma Mescidi, Kilakarai, Hind. 628
• Chereman Cuma Mescidi, Hindistan 629
• Jawatha mescidi Suudi Arabistan yıl 629
*Mescit; Secde edilen yer, mekân demektir.
RADYOKARBON (CARBON–14) TARİHLEME YÖNTEMİ ile yapılan işlemde; yukarıda ismi geçen çoğu mescitlerin ''temel yapılarından'' alınan örnekler üzerinden mescidlerin yaşı belirlendiği sabitlenmiştir.
• Mescidi Haram, Mekke, Suudi Arabistan
Kapasite 4 milyon, alan 356 bin m2
Mekke, Batnü’l Ard (yeryüzünün göbeği) olarak bilinir. Mekke'de Kâbe’nin de içinde bulunduğu alanı çevreleyen büyük mescit. 'Hürmetli Mescit' anlamına gelen bu ifade Kur'an'da 16 ayette yer almaktadır. Kabe'yi çevreleyen Mescidi Haram dünyanın en büyük camisi. Hac sırasında 4 milyon hacı alacak şekilde tasarlanmıştır. Toplamda yüksekliği 95 m ve 9 minaresi vardır. Adem aleyhisselam ile başlayan ibda, İbrahim aleyhisselam ile devam eden ihya ve daha sonraki inşa sürecidir. İbrahim aleyhisselam oğlu İsmail ile beraber Kabe’yi inşa etmiştir. Efendimiz’in vefatından sonra da tarih boyunca tekrar inşa edilmiş ve birçok kez genişletilmiştir. Ayrıca 4. Murad dönemi Kabe, şiddetli bir fırtına ve sel sebebiyle tekrar inşa edilmiş ve onarılmıştır. Mevcut cami 1570 yılından beri bilinmektedir. Cami, birkaç kez yeniden inşa edildi, bu nedenle orijinal binadan çok az kalıntı kaldı.
• Küçük Ayasofya Camii, İstanbul 536-1497
İstanbulun Küçük Ayasofya semtinde Bizans (Doğu Roma) İmparatoru I. Justinianus ve karısı Theodora tarafından 527-536 yıllarında Aya Sergios ve Bakhos Kilisesi olarak inşa edilen yapı, 1497'de sultan II. Beyazıt Topkapı Sarayı Darüssaade ağası Hüseyin Ağa döneminde camiye çevrilmiştir.
• Ayasofya Kebir Camii İstanbul 537-1453
Kapasite 18 bin, alan 7500 m2. Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerîfi, eski ismi ile Ayasofya Kilisesi, Bizans İmparatoru olan I. Justinianus tarafından, 532 ile 537 seneleri arasında İstanbul'un tarihi yarımadasında eski şehir merkezi içine inşa ettirilen bazilika planlı bir patrik katedralidir. 1453 de İstanbul'un fethinde F. S. Mehmet tarafından camiye dönüştürülmüştür. Ayasofya’nın ölçüsü 100 m x 70 m’dir. Yaklaşık 7500 m²’lik bir iç alana sahiptir. 1934 de yayınlanan Bakanlar Kurulu Kararnamesi ile birlikte müzeye dönüştürülmüştür. 1935 ile 2020 seneleri arasında müze olarak hizmet vermiştir. 2020 de ise müzeliğinin iptal edilmesi ile yeniden cami statüsü kazanmıştır.
• Kocamustafapaşa Camii İstanbul 550-1486
Aziz Andrea Manastırı halk arasında Sümbül Efendi Camii olarak bilinir. 6.Yüzyılda İstanbul Kocamustafapaşa semtinde Doğu Roma döneminde yapılmış, Manastır adını Bizans halkına Hristiyanlığı kabul ettirdiğine inanılan Hagios Andreas en te Krisei adındaki havariden almıştır. İstanbul'un fethine kadar manastır ve kilise olarak faaliyet gösteren bina 1486'da camiye dönüştürülmüştür.
• Tigray Necaşi Camii Eritre 615
Etiyopya'nın Tigray Bölgesi'ndeki Negash'ta bir camidir . Adını Necaşi'den alan cami, dünyanın ilk en eski camisidir. MS 613 yılında Sahabelerin Habeşistan'a göçü sırasında inşa edilmiştir. 2018 Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı'nın finansmanıyla yenilendi . Cami binasının etrafına konaklama, ziyaretçi merkezi ve tuvaletler yapıldı. Yenileme Eylül 2018'de tamamlandı. Cami, 2021 yılında Tigray halkına karşı yürütülen soykırım savaşı sırasında Etiyopya ve Eritre hükümet güçleri tarafından hasar gördü. Minare yıkılmış, kubbesi kısmen çökmüş ve cephesi harap olmuştur. Kısa süre sonra Etiyopya Hükümeti binayı onarma sözü verdi. Kral Necaşi ile 15 sahabenin kabrinin bulunduğu alan Etiyopya için en önemli tarihi ve kültürel yerdir.
• Massawa Sahabe Mescidi Eritre 615
7. yüzyılın başlarına tarihlenen caminin dünyadaki ilk camilerden olduğuna inanılıyor. Mekke'de insanların zulmünden kaçmak için Habeşistan'a giden sahabeler tarafından inşa edildiği bildiriliyor. 620'li veya 630'lu yıllarda inşa edilmiş de olabilir. Medine Kuba Mescidi ile de aynı yıl yapıldığı rivayet ediliyor.
• Kuba Mescidi, Suudi Arabistan 622
İslam tarihinin ilk mescidi Medine'ye 10 km uzaklıktadır. Bugün orijinal halinden uzak olarak inşa edilmiş 66 bin kişi kapasitelidir. Mescidin yapımı Ammar bin Yasir tarafından tamamlandığı için islamda ilk mescid inşa eden kişidir. Münafıkların hemen bitişiğinde inşa ettikleri Mescid-i Dırar'ın nifak faaliyetine karşı Tevbe Suresi'nin 108'nci ayetinde “İlk günden takva üzerine tesis edilen mescid, orada namaz kılman için elbette daha layıktır. Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Ve Allah, temizlenmiş olanları sever” ifadeleriyle işaret edilen Kuba Mescidi için Allah Resulu'nun şöyle buyurduğu nakledilir: “Kim güzelce hazırlanıp namaz kılmak için abdestli olarak Küba mescidine gider ve orada namaz kılarsa umre yapmış gibi sevap kazanır”. Medine'ye varmadan önce Kuba'da 14 gün konaklayan Hz. Peygamber, daha sonraki dönemlerde de zaman zaman özellikle cumartesi günleri bu mescide gelerek ibadet etmeyi sürdürdü.
Kuba Mescidi avlusunda; Peygamber'in "cennet pınarlarından bir pınar" diyerek övdüğü Gars ve yüzüğünün düşürüldüğü Erîs kuyuları, Mescidin arsasını mescid yapılması için bağışlayan Külsüm b. Hidm'in evi, Muhacirleri ağırlayan Saad bin Haysem'in evi, içinde Azk kuyusunun da yer aldığı Sirah Müzesi bulunmaktadır.
Bi'r-i Erîs (veya yaygın adıyla Hâtem Kuyusu), İslam tarihinde hem dini hem de siyasi açıdan büyük sembolik önemi olan, Medine'de Mescid-i Kubâ'nın batı tarafında bulunan tarihi bir kuyudur.
Bu kuyu, İslam literatüründe iki ana olayla meşhur olmuştur:
Tebşir (Müjde) Hadisesi: Hz. Peygamber bir gün bu kuyunun kenarına oturup ayaklarını sarkıtmış, yanına gelen Hz. Ebubekir, Hz. Ömer ve Hz. Osman'ı sırayla cennetle müjdelemiştir. Bu sebeple kuyuya "Bi'r-i Tebşir" adı verilmiştir.
Hâtem (Yüzük) Hadisesi: Asıl şöhretini bu olaydan alır. Hz. Peygamber’in devlet mührü olarak kullandığı yüzük, kendisinden sonra Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer tarafından kullanılmıştı. Ancak Hz. Osman döneminde (hicri 30. yıl), yüzük kazara bu kuyuya düşürülmüştür.
Kuyunun suyu günlerce boşaltılıp aranmasına rağmen yüzük bulunamamıştır.
İslam tarihçileri, bu olaydan sonra Hz. Osman döneminde fitne olaylarının başladığını ve devlet düzeninin sarsıldığını belirterek, yüzüğün kaybolmasını bir "fitne" başlangıcı veya bir devrin kapanışı olarak yorumlamışlardır.
• Beni Uneyf/Musabbah Mescidi, Medine 622
Mescid, Hz. Peygamber Efendimizin (sav) Mekkeden Medineye hicret yolculuğunun Medinedeki i ilk duragıdır. Aynı zamanda Efendimizin (SAV) Medinede ilk namaz kıldığı yer. Sabaha karşı varılan bu noktada sabah namazını eda etmişlerdir. Bu yüzden (sabah varılan , sabahlanan yer manasında) ”Musabbah” denmiştir. Ayrica Ben-i ”Uneyf Mescidi” de denmektedir. Bu bölge Medinenin güney tarafındaki kenar mahallelerinden sayılmaktadır. Ensarın iki büyük kabilesinden olan Evs kabilesinden Beni Uneyf , Beni Amr ve Salim Bin Avf’a ait evlerin bulunduğu ve birkısım yahudi ailelerin yaşadığı bir bölgede bulunmaktaydı. Bu bölgede Beni Uneyf'den Talha B. El-Bera isimli genç bir sahabi yaşamaktaydı. Mescid, Kuba Mescidinin Güney batısında , 400 metre kadar bir mesafededir.
• Cuma Mescidi, Medine 622/1989
Hz Muhammed Mekke'den hicret edince, birkaç gün Kuba'da kaldı. Sonra Medine'ye doğru yola çıktı ve Kuba'daki ikamet yeri yakınında bir vadide Cuma vakti girdi. O da orada hutbe okuyarak beraberindekilerle namaz kıldı. Böylece burası ilk Cuma namazı kılınan yer oldu ve daha sonra Cuma Mescidi olarak adlandırıldı. Ömer bin Abdülaziz'in Medine valiliği dönemde, bu yere bir mescit inşa edildi. Mescit, Kuba Mescidi'ne yaklaşık 600 metre, Mescid-i Nebevi'ye ise yaklaşık 2300 metre mesafededir. Hicri 1412 yılında Kral Fahd bin Abdülaziz döneminde yeniden inşa edilerek 1630 m2 bir alan üzerinde genişletildi. Mescit bünyesinde erkekler ve kadınlar için ayrı ayrı musalla bulunmaktadır. Mescidin kapasitesi 650 kişidir.
• İtban bin Malik Mescidi, Medine 622
İtban bin Malik'in (Allah ondan razı olsun) Resûlullah [sas]'tan, mescit edinmek üzere evinde namaz kılmasını istediği yerdir.
• İcâbe Mescidi Medine 622/1995
Mescid-i Nebevi'nin kuzey tarafında yer alan bir Peygamber [sas] namazgâhıdır ve ilk binası, Beni Muaviye tarafından Peygamber [sas] döneminde yaptırılmıştır. Ömer bin Abdülaziz döneminde mescit yenilenmiş, 9. yüzyılda duvarları restore edilmiştir. Kral Fahd döneminde, hicri 1418'de 1000 metrekarelik bir alan üzerine yeniden inşa edilmiş ve genişletilmiştir. Peygamberimizle ilgili bir olay nedeniyle "İcâbe" adıyla meşhur olmuştur. Rivayete göre Peygamber bir gün Aliye bölgesinden gelip Beni Muaviye mescidinin yanından geçerken, içeri girdi ve iki rekât namaz kıldı. Sahabilerden bazıları da -Allah onlardan razı olsun- onunla birlikte namaz kıldılar. Peygamber [sas] orada Rabbine uzun süre dua etti, sonra ashabına dönerek şöyle dedi: «Ben Rabbimden üç şey istedim; ikisini verdi, bir tanesini reddetti. O’ndan ümmetimi kıtlık (kuraklık ve yağmurun kesilmesi) ile helak etmemesini istedim, duama icabet etti. O’ndan ümmetimi boğularak yok etmemesini istedim, bu duama da icabet etti. O’ndan ümmetimin şiddetini kendi aralarında eylememesini istedim, buna icabet etmedi.» Ondan sonra mescit, İcâbe Mescidi olarak ünlendi.
• Secde Mescidi, Medine 622/1976
Büyük sahabi Abdurrahman bin Avf bu mescidin kıssasını şöyle anlatıyor: Peygamber [sas] dışarı çıktı ve bir hurma bahçesine girdi. Burada uzun süre secde etti, öyle ki ben vefat ettiğini düşünmeye başladım. Başını kaldırınca durumu ona anlattım ve şöyle dedi: «Cebrail aleyhisselam bana dedi ki: Sana bir müjde vereyim mi? Şüphesiz Allah Azze ve Celle sana şöyle buyurur: "Kim sana salât getirirse, ben de ona salât ederim." Bunun üzerine ben de Allah’a şükür secdesi yaptım.» Peygamber [sas]’in secde ettiği bu yere bir mescit inşa edildi. Suud döneminde Hicri 1399 yılında mescit yeniden inşa edildi (182 m2). Minaresi vardır, Mescid-i Nebevi'nin kuzeyinde, 800 m uzağında yer almaktadır.
• Mescidi Nebevi, Suudi Arabistan 622; kapasite 1.5 milyon, alan 384 bin m2
• Hz Muhammed Medine'ye taşındığında, şehrin her sakini ona kendi kalacak yerlerini teklif etti. O da devesini serbest bıraktı, Kasva adlı deve cami arsası satın alınan iki yetimin yanında durdu. Hz Peygamber, mabedin yapımında doğrudan müdahil olmuştur. Hz Muhammed vefat ettiğinde (632) hz Aişe'nin odasında yeşil bir kubbenin altına defnedildi. Burada Hz Ebubekir ve Hz Ömer'in de kabirleri vardır. Mescid sosyal ve kültürel etkinliklere, mahkeme duruşmalarına ve dinin temellerinde eğitime ev sahipliği yaptı. Bugün caminin boyutu orijinalinden yaklaşık 100 kat daha fazladır. Alanı, Eski Medine Şehri'nin tüm topraklarından daha geniştir. 600 bin mümin buraya özgürce sığabiliyor ve Hac sırasında yaklaşık 1 milyon hacı aynı anda ibedet edebiliyor.
• Mescidi kıbleteyn, Suudi Arabistan 623
Hz. Peygamber'in kıble olarak Mescid- i Aksa'ya yöneldiği dönemin sonu bu mescidde gerçekleşmiştir. Berat gecesinin gündüzünde Hz. Peygamber bu mescidde namaza başlamış ve ilk iki rekâtı Kudüs'teki Mescid-i Aksa'ya doğru kıldıktan sonra namaz sırasında gelen ve yeni kıbleyi Kâbe olarak tayin eden ayetler üzerine son iki rekâtı Kâbe istikametinde tamamlamıştır. “Seni elbette, hoşlanacağın kıbleye döndüreceğiz. O hâlde hemen Mescid-i Haram'a (Kâbe'ye) doğru dön. (Ey mü'minler) siz de nerede olursanız olun, oraya doğru dönün” ayetleri işte bu esnada bu mescidde nazil olmuştur. Bu hadisenin geçekleştiği mescide “iki kıbleli” yani “Kıbleteyn” adı verilmiştir.
* Mescidi İcabe Mekke Suudi Arabistan 624
Mescid-i Haram ile Mina arasında bulunan el-Muhassab'da (bugün el-Ma'abada olarak bilinir) yerde, yaklaşık 3 H. (624) yılında inşa edilmiştir. Medine'de aynı adı taşıyan başka bir cami daha vardır. Hz. Muhammed, Kureyş'in kendisini ve ailesini 5 H. (616 M.S.) yılında boykot etmesinden sonra ve 8 H. (630 M.S.) yılında Mekke'nin fethedildiği gün bu alanda namaz kıldığı rivayet edilir. Ayrıca 10 H. (632 M.S.) yılında Veda Haccı sırasında da bu alanda namaz kılmıştır. Hz. Peygamber'in Hira Mağarası'nda sık inzivaları sırasında , evleri ile mağara arasında neredeyse yarı yolda olan bu yerde Hz Hatice ile buluşur ve vakit geçirirdi. Burada, kalışını uzatmak için ona erzak getirirdi. Zamanla cami, modern bir mimari tarza geçiş ve alanı 400 metrekareye çıkarılarak genişletilmiştir. En son restorasyon, H 1422 (2001 ) yılında olmuştur.
• Şeyheyn Mescidi Medine 624/2018
Peygamber [sas]’in, Uhud Gazvesi’ne giderken karargâh kurduğu, ordusunu teftiş ettiği ve ashabından savaşa elverişli olanları seçtiği yere inşa edilmiş antik bir mescittir. Peygamber [sas] burada ikindi, akşam ve yatsı namazlarını kılmış, sabaha kadar geceyi burada geçirmiştir. Antik bir mescittir ve 2018 yılında duvarları yıkılmadan yenilendikten sonra mescitte beş vakit namaz kılınmaktadır.
Mescit, Mescid-i Nebevi'nin kuzeybatı tarafında, yaklaşık 2,5 km uzaklıkta, “Şeyheyn” denilen yerde bulunmaktadır
• Mescidi Minarateyn Medine S.Arabistan 626
Manaratain Camii (مسجد المنارتين) İki Kuleli Cami), Medine'dedir. Bu cami, iki kule olarak adlandırılan iki dağın arasında yer aldığı için "iki kule" adını almıştır. Başlangıçta sadece kayalardan inşa edilen bu cami, 2003 yılında Kral Fahd bin Abdülaziz döneminde restore edilmiş ve genişletilmiştir. Cami, Sahabe halkı tarafından yaptırılmış olup, Beni Dinar kabilesinin yerleşim yeri üzerine inşa edildiği için ilk başta Beni Dinar Camii olarak adlandırılmıştır. Al-'Assaf benzin istasyonu arkasında, Al-Khudhar'ın güney mahallesinde yer almaktadır.
• Huasinghen Mescidi, Guanzhou Çin 627
Çin'deki en eski cami olarak bilinir. Sa'd bin Ebû Vakkâs tarafından Guanzhou kenti limanında yapılmıştır. Adı önceleri minaresinin fenere benzemesiyle Fener Cami olarak anılmış. Daha sonra Hz. Muhammed'in hayatını yitirmesi sonrası 'Peygambere Saygı' anlamına gelen Huaisheng adı verilmiştir.
• Palaiya Cuma Mescidi, Kilakarai, Hindistan 628
Hindistan'da yaptırılmış ilk camidir. İslam kültürü ile tanınan Tamil Nadu eyaletinde Kilakarai'dedir.
• Chereman Cuma Mescidi, Hindistan 629
Hindistan'da inşa edilen ikinci camidir. Cami, Cheraman Peumal (küçük bir devletin hükümdarı) tarafından yaptırılmıştır. Birçok kez yeniden yapılanma ve onarımdan geçse de, bir kısmı o eski çağlardan beri dokunulmadan günümüze kadar gelmiştir.
• Jawatha mescidi Suudi Arabistan yıl 629
Beni Abdul Qais kabilesi tarafından inşa edilmiştir. Orjinalinin çoğu yıkılmış ancak çok azı kalmıştır. Bugün bu kalıntılar mescid olarak kullanılmaktadır.