Meryem El-İcliyye

Meryem El-İcliyye

M. A. Nadwi’nin Muhaddisat adlı eserinde fıkıh ve hadis ile uğraşan sekiz bin Müslüman kadın alimin bilgilerine ulaşıldığı belirtilmektedir. Dini ilimler açısından erken dönemde Ümmü Derda, hadis ilminde 12. yüzyılda Sittül Vüzera Bint Ömer İbn El Münecca,Zeynep bit el Kemal sayılabilir. Dünyanın en eski üniversitesini kuran Fatıma El Fıhriye Karaviyyin Üniversitesi'ni Tunus’ta kurarak İslami ilimler ve fen ilimleri alanında eğitim verilmesine vesile olmuştur. Labana ise 10. asırda Endülüsün Kordoba şehrinde geometri ve cebir problerindeki başarısıyla ün salmıştır. Bintül mehamili lakabıyla Suteyte Ümmü Abdülvahid, Bağdat'taki matematik çalışmalarıyla ilmin yıldızı haline gelmiştir .Meryem el Zinyani ise 8. yüzyılda kimya alanında yaptığı çalışmalarıyla ön plandadır. 9. ve 10. asırlarda astronomi alanında çokça kullanılan Usturlab aletini geliştiren ve ona inovatif özellikler katarak kullanımını kolay haline getiren kadın mucit ve alime Meryem el İcliyye ya da lakabıyla Meryem el Usturlabi.

Meryem El-İcliyye, kadınların bilim alanında oldukça pasif oldukları bir dönemde baba mesleğini edinip bu becerisiyle astronomi alanında kendini geliştirmiştir. O gün şartlarında basit bir formatı olan usturlabı geliştirerek gök cisimlerinin yüksekliğini ölçmüş, saatin henüz yaygın olarak kullanılmadığı dönemlerde vakitlerin isabetli bir şekilde saptanmasına yardımcı olmuştur.

Meryem el-İcliyye 10. yüzyılda Suriye’nin Halep şehrinde yaşamıştır. Kaynaklar, yaşadığı süre içinde yapılmış olan en detaylı, hassas ve usta işi usturlapları kendisinin yaptığını söyler .

El-İcliyye, mühendislerden ve imalatçılardan oluşan bir ailenin içine doğmuştur. Meryem’in babası, Bağdat’ta tanınmış bir usturlap üreticisi ve dünyanın hayatta kalan en eski usturlabını icat ettiği kayıtlara geçen bilim adamı Bastulus’un çırağıydı. Babasının vefatından sonra mesleğinden etkilenen Meryem, usturlap imal etmeye devam etti.

Bugüne dek hiçbir usturlabı, imzası bulunamadığı veya teyit edilemediği için bulunamamıştır. Ama yine de bıraktığı miras, gökyüzünde kayan bir yıldız gibi kendinden sonra gelenlere ışık oldu.

Bu kariyeri takdiren ve el-İcliyye’nin onuruna, 1990 yılında, Henry E. Holt tarafından Palomar Gözlemevi’nde keşfedilen bir ana kuşak asteroite “7060 Al-‘Ijliya” adı verilmiştir. Ayrıca Meryem, 1001 Inventions* tarafından, Orta Çağ’da İslam dünyasının uygarlığın her alanında gelişme gösterdiği dönemini ifade eden İslam Rönesansı’nın (İslam’ın Altın Çağı) sıradışı kadınları arasında sayılmıştır.

25.12.2025 Çarşamba

Mehmet Bülbül