15. Hicr 97 - sebu el-mesani İLE HURÛF-U MUKATTA’A İLİŞKİSİ

15. Hicr 97 - sebu el-mesani İLE HURÛF-U MUKATTA’A İLİŞKİSİ

(Şener Aktaş)

💠HİCR.87

وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِّنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ

Ve le kad ateynake SEB'AN MİNEL MESANİ vel kur'anel azim.

Ant olsun ki sana TEKRARLANAN YEDİYİ 

ve yüce Kur'an'ı verdik.

**********************

🔴Es-Seb’ul- Mesânî ‘tekrarlanan yedi’ anlamı verilen Kur ‘ani bir kavramdır.

🔴Mesnâ(tun)/مثناة  veya Mesnâ/مثنى'nın çoğulu olan ‘mesânî’ kelimesi çok anlamlı ve çok kapsamlı bir kelimedir.

🔴Tesniye (ikilik) maddesi olan senâ’dan veya istisnâ  maddesi olan senâ’dan da türemiş olabilir. İkişer, ikili, mükerrer manalarına gelir.

🔴Bu sûretle herhangi bir şeyin kat ve kıvrımlarına “mesânî” denildiği gibi, hayvanın dizlerine ve dirseklerine mesâni’d-dâbbe; vadinin kıvrım ve dönemeçlerine de mesâni’l-vâdî denir. Yine bükülmüş ipe ya da ipliğe ‘mesnât’ veya ‘misnât’ adı verilmiştir.

🔴Bu kelimeyle aynı kökten türetilmiş olan “MESN” kelimesi de “İKİŞERLİ” anlamında Nisâ, 4/3; Sebe, 34/46 ve Fâtır, 35/1 ayetlerinde geçmektedir.

🔴Seb'a: Bu kelime Arapçadaki yedi sayısına karşılık gelmektedir. “S-b-a/ ثبع” kökünden türetilmiş olan ‘sebea’, ‘esbea’ ve ‘sebbea’ gibi muhtelif fiil kalıpları ise, yırtıcı hayvanlarla irtibatlı birtakım yan anlamlarının yanı sıra, esas itibariyle, 7️⃣ sayısına dayalı çeşitli anlamlar içermekte olup, “bir topluluğun yedinci kişisi olmak, ipi yedi kat yapmak, bir işi yedi kez yinelemek” gibi anlamlar bunlardan bazılarıdır.🔴Bu bağlamda, ayetteki tabirde yer  alan ‘min/من' harf-i cerr'inin konumuna da kısaca değinmek istiyoruz. Zira bu harfin, içinde bulunduğu cümlede HANGİ ANLAMI DESTEKLEDİĞİ konusu tartışılmıştır.

🔴Zeccâc (ö. 311/923), bu konuda iki görüş bulunduğunu söyler: bunlardan ilkine göre ‘min’ harf-i cerri ‘teb’iz’ (kısmiyet) ifade etmekte ve bu durumda ayetin anlamı şöyle takdir edilmektedir: “Andolsun ki biz sana, mesânî türünden olan yedi ayeti ve yine sana yüce Kur’an’ı verdik."🔴Bu edatın(min) zâid/gereksiz olması da mümkündür demişlerdir!? Buna göre anlam, “sana, mesânî olan yediyi verdik” şeklinde olur. Bu tıpkı “O halde pis olan putlardan kaçının /fectenibü’r-ricse mine’l- evsân” (Hacc 22/30) ayeti gibidir. Bu ayetin anlamı “putlardan sakınınız” şeklinde tercih olup, “onlardan sadece BİR KISMI pistir” manası verilmemiştir.

🔴Yukarıda lügat anlamı açıklanan ‘mesânî' kelimesi Kur’an-ı Kerîm'de iki yerde geçmektedir. Kur’an’ın bir vasfı olarak kullanıldığı;

💠Zümer.23

“Allâhu nezzele ahsene-l hadîśi kitâben  muteşâbihen meśâniye” 

‘Allah, kelâmın en güzelini, müteşâbih, mesânî ve kitap hâlinde indirdi’.

💠Hicr.87

Ve “Velekad âteynâke seb’an mine-lmeśânî velkur-âne-l’azîm” 

‘And olsun ki sana ‘seb'an mine’l- mesânî’ ve büyük Kur’an’ı verdik."

ayetleridir.

🔴Müfessirler, söz konusu iki âyetin yorumu ve birbiriyle ilişkisi hususunda farklı kanaatlere sahip olmuştur. Abdullah b. Mes‘ûd, Abdullah b. Ömer ve Abdullah b. Abbas gibi sahâbîlerle bazı tâbiîn âlimlere göre Rasûlullah’a verilen es-Seb’ul mesânî; Bakara-A‘râf arasındaki 6 sûre ile Yûnus Sûresi'nden (veya Enfâl ve Tevbe’nin birleştirilmiş şeklinden) oluşan 7 uzun sûredir (seb‘-i tıvâl).

🔴Çünkü bu sûrelerde farzlar ve dinî hükümler ya da ibret veren haber ve kıssalar tekrarlanmaktadır.

🔴Hz. Ömer, Hz. Ali ve İbn Mes‘ûd ile İbn Abbas’tan nakledilen diğer bir rivayete göre; es-Seb’ul-Mesânî Fâtiha Sûresidir, zira Fâtiha her namazda ve her Kur’an okuyuşta  başlangıç sûresi olarak tekrarlanmaktadır.

🔴Üçüncü bir yorum ise; bununla Kur’an’ın tamamının kastedildiği yönündedir. Bu anlayış değişik bir tarikle İbn Abbas’a ve tâbiînden itibaren bazı âlimlere nispet edilmiştir.🔴Ayete(Hicr.87) dikkatlice  baktığımız  zaman görüleceği üzere 2 tane ayrı şey verilmiştir. Yani, Seb’an mine-l Mesâni başka bir şey, Kur’ane-l Azîm başka bir şeydir.

🔴Seb'ul mesânî ne Fatiha Suresi ne de 7 uzun suredir. "Sana Seb’an mine-l Mesâni ve Kur'an verdik" deniliyor. Burada verilen 2 şey vardır. Fatiha ve 7 uzun sûre ise ikinci verilenin zaten içindedir. Bu nedenle onlar Seb’ul Mesânî olamaz. Dışından bir şey olması gerekir.

🔴İkinci bir nokta ise Seb’an mine-l Mesâni ifadesindeki aradaki min harfi ceri YOK SAYILIYOR! Yukarıda bazı dilcilerin “zaid” dediklerini aktarmıştık. Bizce KUR’AN’DA “ZAİD” DENİLEN BİR TEK HARF YOKTUR. Dolayısıyla "ha var, ha yok" denilip aynı manaların verilmesi doğru değildir.

🔴Burada “yedi mesânî verdik” değil “mesânî cinsinDEN yedi (şey) verdik” deniliyor.

🔴Bu anlamda meallendirme iki tane gördük:

**"Sana o mesânîden yedi taneyi ve yüce Kur’ân’ı verdik."

(Süleymaniye Vkf)

**"Yemin olsun ki, biz sana ikişerlerden/ikililerden/iç içe kıvrımlar halindeki çift manalılardan yedi taneyi ve şu büyük Kur'an'ı verdik."

(Y.Nuri Öztürk)

🔴İrab kitaplarına göre ayetin açılımı şu şekildedir:

Allah      (mübteda)

Nezzele (fiil)

Ehsane (mef’ulü bih)

El hadis (mudafun ileyh)

Kitaben (ehsene’den bedel) Müteşebihan (birinci sıfat)

Mesânî (ikinci sıfat)

şeklindedir.

🔴KİTABEN kelimesi için ikinci görüş ise “HÂL/DURUM" olduğu yönündedir. Bu ikinci görüşle birlikte kelimeler manaya şu şekilde yansıyor;**KİTABEN kelimesi için BEDEL diyenlere göre;

"Allah EHSENEL HADİSİ indirdi, aynı şekilde KİTABI İNDİRDİ" şeklindedir.

**HAL/DURUM olarak okunursa; "Allah ehsenel hadisi KİTAP OLARAK İNDİRDİ" olur.

🔴Buna göre ayetin açılımı;

“Allah ehsenal hadisi MÜTEŞÂBİH ve MESÂNÎ özelliği taşıyan BİR KİTAP OLARAK indirdi” olur.

********************

🔴HURÛF-U MUKATTA’a ile ilgili bir makalede SEB'AN MİNE’L-MESÂNÎ ve Hurûf-u Mukatta’a arasında bir ilişki kurulmuştur:(Alıntı)

"…Bahsedilen temel görüşlerin dışında ‘sana sebu’l-mesânî’yi ve Kur’an-ı Azîm'i verdik’ ayetindeki SEBU’L-MESÂNÎ’NİN KUR’AN’DAN BAŞKA BİR ŞEY OLDUĞU düşüncesi de akla gelmektedir.

••Ancak daha da önemsediğimiz ve ele alacağımız bir başka görüş ise, SEBU’L-MESÂNÎ İFADESİ İLE HURÛFU MUKATTAA’NIN KASTEDİLMİŞ OLMA İHTİMALİDİR.

••Çünkü seb’un 7 sayısını ifade etmektedir. Mesânî ise iki sayısının cemi’ hâlidir ve ikişer ikişer tekrarlanan anlamındadır.

••Böylece sebu’l-mesânî terkibi 7 ikililer anlamına gelmektedir. ••Dolayısı ile bu 7x2 şeklinde 14 sayısına tekabül ettiği düşünülüp, mükerrer olanları çıkardığımızda, Hurûfu Mukatta’nın 14 ayrı şekline işaret olarak anlaşılabilir.

••Ayette sebu’l-mesânî’nin Resul’e verildiği açıkça söylenmektedir. Bir başka açıdan bakıldığında bu ifadeden Fâtiha Sûresi kastedilmiş olsa bile iş değişmeyecektir. Çünkü Hurûfu Mukatta’nın tüm harfleri Fâtiha Suresi’nde geçmektedir. Fâtiha Sûresi, bu 14 harfin dışındakalan 14 harften 7 tanesini de içinde barındırmaktadır. Böylece harfler sayısal anlamda 7’nin katları olarak Fâtiha Sûresi içinde gizlenmiş olmaktadır.

••Bizi bu anlayışa götüren bazı âlimlerimizin sebu’l-mesânî’den kastın elif-lâm- mîm ve hâ-mîm gibi harflerin kastedilmiş olabileceğine dair sözleridir."

(Mustafa Yıldız- Klasik Ve Modern Tefsirlerde Hurûf-i Mukattaa Algısı)

🔴BİZCE BU AYETTE GEÇEN KİTAP KELİMESİ İLE İKİ KAPAK İÇİNDE YAZILI OLAN BİR METNE DEĞİL O METNİN YAZISINA VURGU YAPILIYOR.

🔴Daha önce detaylıca incelediğimiz KİTAP kelimesi burada da “YAZI” anlamına geliyor. Böylelikle ayetin anlamı

“Allah ehsenel hadisi YAZILI OLARAK İNDİRDİ o yazı da müteşâbih ve mesânî özelliği taşıyordu” olur.

🔴Burada müteşâbih ile yeni ulaştırılan vahyin yazısının önceki vahiylere benzerliğine işaret ediliyor. Bu konulara ileride detaylı değineceğiz, ancak burada kısaca belirtelim ki;

TÜM GELEN VAHİYLER FARKLI İSİMLİ YAZI HATLARI İLE AMA ASLINDA BİRBİRİNE BENZEYEN BİR YAZI SİSTEMİ İLE GELMİŞTİR.

Bu konuda "Tevrat, İncil ve Zebur" isimli çalışmamızda detaylı açıklama olacaktır.

🔴Seb'an mine’l-mesânî  için  “Kur’an ayetlerine işaret ediyor” veya “yedi ayete işaret ediyor” denilebilir. Ancak burada “AYET” denilen kelime Kur’an cümlesi anlamına gelmeyip asli anlamı olan “SEMBOL, İŞARET, RUMUZ, DELİL” anlamına geliyor. Bununla  kastedilen  ise  yazının sembolleridir. Yani TEKRARLANANLARDAN YEDİSİ demek, 7-14-28 işaret demektir."

Şener Aktaş