HIDIRELLEZ (HIZIR-İLYAS-AYA YORGİ)

HIDIRELLEZ (HIZIR-İLYAS-AYA YORGİ)

Hızır ve İlyâs isimlerinin halk ağzında aldığı şekilden ibaret olan hıdrellez, kökü İslâm öncesi eski Orta Asya, Ortadoğu ve Anadolu yaz bayramlarına dayanan, Hızır yahut Hızır ve İlyâs kavramları etrafında dinî bir muhtevaya bürünmüş halk bayramının adıdır. Bu bayram, merkezini özellikle Anadolu ve Balkanlar’ın, Kırım, Irak ve Suriye’nin teşkil ettiği Batı Türkleri arasında, bugün kullanılmakta olan Gregoryen takvimine göre 6 Mayıs (eski Jülyen takvimine göre 23 Nisan) günü kutlanmaktadır.

Hıdrellez hurafesi, halk arasında ölümsüzlük sırrına erdiklerine ve biri karada, diğeri denizde darda kalanlara yardım ettiklerine inanılan Hızır (asıl ismi Melkan oğlu Belyâ-ü, künyesi ebul Abbas) ve İlyâs peygamberin yılda bir defa bir araya geldikleri gün olarak kabul edilir.

Osmanlı Devleti’nde 6 Mayıs (23 Nisan) halk arasında yaz mevsiminin başlangıç tarihi sayılmaktaydı. Bu yüzden 6 Mayıs hâlâ bir piknik havasında bahar şenliği olarak kutlanmaktadır.

Yesevî tarikatından Türkistanlı müellif Hazînî, Cevâhirü’l-ebrâr min emvâci’l-bihâr adlı eserinde (s. 196), başta Buhara ve Semerkant olmak üzere tüm Mâverâünnehir’de Hızır-İlyâs adına şenlikler yapıldığını kaydeder.

6 Mayıs, Türkler’in Ortadoğu’ya hatta Anadolu’ya geldikten sonra tanıdıkları bir tarihtir. Zira Doğu Hıristiyanlığı’nın Aziz Yorgi (Aya Yorgi, Hagios Georgios, Saint George) ya da Yeşil Yorgi kültü bu tarihte kutlanmaktaydı. Doğu Hıristiyanlığı’nda çok önemli bir yeri olan bu kült zaman içinde Hızır-İlyâs kültü ile birleşerek özdeşleşmiş ve bu suretle 6 Mayıs tarihi Ortadoğu ve Balkanlar’da hıristiyan-müslüman kültür etkileşimi sonucunda hem Aziz Yorgi hem de Hızır-İlyâs kültünün iç içe girmesinin bir sonucu olarak kutlanmaya başlanmıştır.

(Kaynak: TDV Ansiklopedi Hıdırellez maddesi)

AYA YORGİ (ö. 6 Mayıs 303)

İslâmi kaynaklarda Yorgi ismi Cürcis, Circis ya da Cercis olarak geçer. Filistin ahâlisinden olup kendisiyle birlikte olan arkadaşlarıyla İsevi oluşlarını insanlardan saklıyorlardı. Yorgi ve ahbabları, İsevilerin tabiîn tabakasındandı, Meryem oğlu İsa'nın havarilerinden hayatta kalanlarla görüşmüş ve onların tebliğlerini dinlemişlerdi. Yorgi ticaretle meşgul olup, kazancının artanını miskinlere ve muhtaçlara sadaka olarak verirdi.

Musul civarında, tüm Suriye'yi ele geçirmiş olan Dazâne (veyâ Dâdiyan) adında bir hükümdara putları bırakıp bir olan Allah'a davet etti. İlyas, İsa Mesih ve Meryem Ana'yı anlattı. Hükümdar onu Eflun'a tapmaya zorladı. Yorgi, bunu reddettiği için ona işkence etmeye başladı. Yorgi bağlanıp demir tırmıklar batırıldı ve beynine kızgın çiviler batırıldı. Kabri Musul (Ninova) civarındadır (Hristiyanlarla göre kabri Filistin Lod şehrindedir. Yortusu Julyan takvimine göre 23 Nisan yani bugünkü Gregoryan takviminde 6 Mayıs).