Zemahşeri 

Zemahşeri (d. 1075 - ö. 1144)

Türk müfessir: Harezmli Türkmen Mahmûd el-Hârizmî ez-Zemahşerî 

18 Mart 1075 tarihinde Hârizm bölgesinde Türkmenistan’ın ili Köroğlu ilçesindeki Zemahşer karyesinde doğdu. Gençlik yıllarından itibaren Hârizm, Buhara ve Bağdat gibi ilim merkezlerinde birçok âlimin derslerine katıldı. 

Talebe seçiminde ve icâzet verme hususunda çok titiz davranan Zemahşerî Hârizm, Bağdat, Mekke gibi şehirlerde birçok öğrenci yetiştirdi.

Hiç evlenmemiş olduğu anlaşılan Zemahşerî, Selçuklu Veziri Nizâmülmülk’e yazdığı bir şiirde değersiz kişilerin yüksek makamlara geçtiğinden şikâyette bulunup kendisinin üstün meziyetlerinden dolayı lâyık olduğu makama getirilmesini istedi. 

Beklediği ilgiyi göremeyince Hârizm’den ayrılıp Horasan’a gitti; İsfahan’a geçti; burada da zamanın Selçuklu Sultanı Melikşah’ın oğlu Muhammed’le yakın ilişki kurup onu öven şiirler yazdı.

Seyahatleri esnasında Arap kabileleriyle ilgilendi; Arapça’nın incelikleri ve farklı lehçeleri hakkında geniş bilgi edindi. Mekke’de iki yıllık ikametinin ardından Hârizm’e döndü. Burada Hârizmşahlar Hükümdarı Kutbüddin Hârizmşah ile oğlu Atsız ona büyük itibar gösterdi.

Daha sonra gittiği Mekke'de meşhur tefsiri el-Keşşâf’ı yazmaya başladı. İki yıl dört ay gibi bir zamanda eserini (el-Keşşâf) tamamladı ve bir süre sonra memleketine dönmeye karar verdi.

el-Keşşâf’ta birçok yerde Hz. Ebû Bekir ile Ömer’den övgüyle söz etmesi, yer yer Hz. Osman’ın zühd ve takvâsından örnekler vermesi, Şîa’nın bazı âyetlerle ilgili yorumlarını eleştirip bunların bir kısmını -İnşirâh sûresinin 7. âyetinin tefsirinde olduğu gibi- bid‘at diye nitelendirmesi Şii olduğu iddialarını çürütmektedir.

***

Mekke'de tefsirini yazmaya başlamadan önce Kâbe'nin yanındaki Ebu Kubeys tepesine çıkıp: "Ey Araplar gelin atalarınızın dilini benden öğrenin" diye meydan okuduğu rivayet meşhurdur.

Mutezilî olduğu şeklindeki kabul, eserinden istifade ederek neredeyse tamamen kopyalayanların bile el-Keşşaf tefsirini kaynak gösterememesine yol açmış ve bu durum zamanımıza kadar ulaşmıştır. 

el-Keşşaf'ın tam metni yakınlarda Türkiye Yazmalar Kurumu tarafından online ve indirilebilir olarak yayınlanarak bu psikolojik engel aşılmıştır.