Halifeler

                     Halifeler

RAŞİT HALİFELER DÖNEMİ (632-661): 

* Ebu Bekir bin Ebu Kuhafe 632-634 

* Ömer bin Hattab 634-644

* Osman bin Affan 644-656 

* Ali bin Ebu Talib 656-661

* Hasan bin Ali 661  (6 ay görev yapmıştır).

Raşit halifeler dönemi:

* Ebu Bekir bin Ebu Kuhafe 632-634 

Hz Muhammed'in vefatından sonra, birçok Arap kabilesi itaatlerinin İslam’a değil sadece Hz. Muhammed’in şahsınadır bahanesiyle hilafet otoritesine itaate karşı çıktı. Dinden dönenler, yalancı peygamberler ile işbirliği yaptılar. Hz. Ebubekir başkent Medine’den inananları cihad için orduya çağırdı. İslam ordusu isyancılara karşı kesin bir zafer kazandı. Hz. Ebubekir tüm Arap yarımadasını tek bir bayrak altında toplamayı başardı. Hz. Ebubekir 634 yılında vefat etti.

* Ömer bin Hattab 634-644

 Hz. Ebubekir’in başlattığı fetih hareketlerini devam etttirdi. 636 yılındaki Kadisiye ve Yermük Savaşlarında alınan zaferler Sasani İmparatorluğu’nun büyük kısmının ve Bizans İmparatorluğu’nun doğu vilayetlerinin - Suriye, Mısır ve Levant - fethedilmesinin yolunu açtı. Hz. Ömer, devlet yönetiminde birçok reform yaptı. Zorunlu askerlik, vergi, yargılama usülü ve istişare meclisi gibi konularda yeni uygulamaları hayata geçirdi. Hz. Ömer, adaletle hükmeden Allah’tan çokça korkan biri olarak bilinirdi. Hz. Ömer, 644 yılında Lu’lu adlı İranlı bir kölenin düzenlediği suikast sonucu hayatını kaybetmiştir.

* Osman bin Affan 644-656 

Zengin bir kabile olan Beni Ümeyye’ye mensup olan Hz. Osman, Hz. Muhammed’in önde gelen sahabilerinden birisi idi. Hz. Osman dindar ve samimi bir Müslüman idi fakat halifeliği döneminde birçok sorun ortaya çıktı. İslam devletinin kısa bir sürede topraklarını genişletmesinden kaynaklanan sorunlar Hz. Ömer döneminde kontrol altına alınmıştı, fakat bunlar Hz. Osman döneminde gün yüzüne çıktı. Bu dönemde fetihler devam etti fakat yönetimden şikayetler artmaya başladı. Hz. Osman 656 yılında bir garnizon şehri olan Mısır’ın Fustat şehrinden gelen isyancı askerler tarafından kendi evinde öldürüldü. Onun ölümüyle birlikte Müslüman ümmeti de birliğini kaybetti.

* Ali bin Ebu Talib 656-661

Suriye’nin kabiliyetli valisi ve Hz. Osman’ın kuzeni olan Hz. Muaviye, Ümeyye kabilesinin yeni lideri olarak Hz. Osman’a düzenlenen suikastin intikamının alınmasını istiyordu. Yeni halife Hz. Ali ise bu talebi gerçekleştiremedi. Bu durum Muaviye ve taraftarlarını öfkelendirdi ve uzun süren bir iç karışıklığa sebep oldu. Hz. Ali’nin döneminde iç savaşlar sebebiyle fetihler durdu. Hz. Ali’nin bir diğer tartışmalı kararı ise başkenti Medine’den günümüz Irak sınırları içerisinde bulunan garnizon şehri Küfe’ye taşıması oldu. Hz. Ali de selefleri gibi suikaste uğradı. Hariciler adı verilen aşırılıkçı bir grup 661 yılında Hz. Ali’yi cemaate namaz kıldırırken öldürdü. Hz. Ali, Şiiler tarafından Hz. Muhammed’in tek meşru halifesi olarak kabul edildi. Sünniler ise ilk dört halifenin hepsini eşit şekilde meşru ve hak yolda (raşidin) olarak görmektedir.

* Hasan bin Ali 661  (6 ay görev yapmıştır).

Hz. Ali’nin vefatından sonra hilafet makamına onun büyük oğlu Hz. Hasan geçti. Hz. Hasan, Muaviye (661-680) lehine halifelikten çekildi ve kendisine maaş bağlandı.

EMEVİLER DÖNEMİ (661-750):

* I. Muaviye bin Ebu Sufyan 661 - 680 

* I. Yezid bin Muaviye 680 - 683 

* II. Muaviye bin Yezid 13.11. 683 - Aralık 683

* Abdullah bin Zübeyir 684-692 (Mekke)

* I. Mervan 684 - 685 

* Abdülmelik bin Mervan 685 - 705 

* I. Velid bin Abdülmelik 705 - 715 

* Süleyman bin Abdülmelik 715 - 717 

* Ömer bin Abdülaziz 717 - 720 

* II.Yezid bin Abdülmelik bin Mervan 720-724 

* Hişam bin Abdülmelik 724 - 743 

* II. Velid bin Yezid bin Abdülmelik 743 - 744 

* III. Yezid Nakıs b. Velid 19.04.744-23.09.744

* İbrahim bin Velid 23.09.744-28.11.744

* II. Mervan (Katır Mervan) 744 - 750

Emeviler dönemi:

Muaviye’nin 661 yılında halifeliğe geçmesiyle Emevi Hanedanı’nın yönetimi başladı. Şam yeni başkent olarak belirlendi, siyasi güç merkezi Irak’tan Suriye’ye kaydı. Medine ise bir dönem sahip olduğu siyasi prestiji kaybetti. Muaviye’nin 20 yıllık hilafeti Hz. Ömer’in vefatından sonraki en istikrarlı dönem oldu. Muaviye, hayatının sonuna doğru oğlu Yezid’i (680-683) veliaht tayin etti. Bu karar büyük bir direnişle karşılandı, bunlardan en dikkat çekeni ise Hz. Ali’nin küçük oğlu Hz. Hüseyin idi. 680 yılındaki Kerbela olayında Yezid’in kuvvetleri Hz. Hüseyin’i (Sünniler ve Şiiler tarafından şehit olarak kabul edilmektedir) ve büyük çoğunluğu aile üyelerinden oluşan ordusunu öldürdü.

* Abdülmelik bin Mervan 685 - 705 

Abdülmelik, devletin merkezileşmesini hızlandırdı ve Arapça’yı devletin resmi dili olarak belirledi. 693 yılında Tunus fethedildi, buradaki Berberiler İslam’ı kabul etti. Böylece, devletin sınırları İber Yarımadası’na kadar genişledi. Şii nüfusun yoğun olduğu Irak bölgesinde çıkan isyanlar bastırıldı. Bu bölge zalim fakat devlete sadık bir vali olan Haccac bin Yusuf (661-714) tarafından kontrol altında tutuldu.

*I. Velid bin Abdülmelik 705 - 715 

İmparatorluk en geniş sınırlarına Abdülmelik’in oğlu I. Velid (705-715) döneminde ulaştı. Bu dönemde onun emrindeki kumandanlar büyük toprakların imparatorluğa dahil edilmesini sağladılar. Muhammed b. Kasım 712 yılında günümüz Pakistan topraklarını fethetti. Kuteybe bin Müslim ise 713 yılına kadar Maveraünnehir bölgesini fethetti. Tarık bin Ziyad 711 yılında Endülüs’ün fethini başlattı, Musa bin Nusayr’ın da desteğiyle Velid’in ölümüne kadar İspanya’nın büyük kısmının fethi tamamlandı.

*Ömer bin Abdülaziz 717 - 720 

Müslüman tarihçilerin övgüyle bahsettiği tek Emevi halifesi oldukça zahid ve dindar bir kişiliğe sahip olan Ömer bin Abdülaziz’dir (717-720). İkinci Ömer olarak da bilinen Ömer bin Abdülaziz’in kısa halifeliği Hulefa-yi Raşidin dönemini hatırlatmaktadır. Ömer bin Abdülaziz eşitlikçi bir düzen kurmaya çalıştı, Arap olmayan Müslümanlar’dan alınan vergileri hafifleterek insanların İslam’a girmelerini teşvik etti, Hz. Ali’ye lanet okunması adetini kaldırdı ve imparatorluğun barışçıl komşularına sefer düzenlememe kararı aldı. Onun sarsılmaz adaleti ve dindarlığı kendi kabilesiyle arasının açılmasına neden oldu. 720 yılında, kabilesi Ömer bin Abdülaziz’i öldürdü.

*II. Mervan (Katır Mervan) 744 - 750

740ların sonuna doğru iç karışıklıklar, taht kavgaları ve liyakatsiz idarecilerin başa gelmesi imparatorluğu zayıf bir duruma düşürdü. 744 yılında Mervan, iç çekişmelerden sonra tahta güçlü ve yetenekli bir lider olarak çıktı. Mervan tahta çıkan son Emevi hükümdarı oldu.

ABBASİLER DÖNEMİ (750-1258)

*Seffah (Ebu'l Abbas) 750 - 754 

*Mansur Ebu Cafer Abdullah 754 - 775 

*Mehdi 775 - 785 

*Hadi 785 - 786 

*Harun Reşid Ebu Cafer 786 - 809 

*Emin Muhammed Ebu Abdullah 809 - 813 

*Mutasım Billâh Muhammed Reşid 833 - 842 

*Vasık Billâh Harun 842 - 847 

*Mütevekkil Alallah Cafer 847 - 861 

*Muntasır Billâh Muhamm. Ebu Cafer 861-862 

*Müstain Billâh Ebu Abbas 862 - 866 

*Mu'taz Billâh Muhammed 866 - 869 

*Muhtedi Billâh 869 - 870 

*Mutemid Alallah Ebu Abbas 870 - 892 

*Mutezid Billâh Ahmed 892 - 902 

*Muktefi Billâh Ebu Muhammed 902 - 908 

*Muktedir Billâh Ebu Fazl 908 - 932 

*Kahir Billâh Ebu Mansur 932 - 934 

*Razi Billâh Ebu Abbas 934 - 940 

*Müttaki Lillah Ebu Ishak 940 - 944 

*Müstekfi Billâh Ebu Kasım 944 - 946 

*Muti Ebu Kasım 946 - 974 

*Et-tai Lillah Ebu Bekir 974 - 991 

*Kadir Billâh Ebu Abbas 991 - 1031 

*Kaim Bi'Emrillah Ebu Cafer 1031 - 1075 

*Muktedi Bi'Emrillah Ebu Kasım 1075 - 1094 

*Mustazhir Billâh Ebu Abbas 1094 - 1118 

*Mustarşid Billâh Ebu Mansur 1118 - 1135 

*Raşid Billâh Ebu Cafer 1135 - 1136 

*Muktefi Li'Emrillah Ebu Abdullah 1136 - 1160 

*Müstencid Billâh Ebu Muzaffer 1160 - 1170 

*Müstezhi Bi'Emrillah Hasan 1170 - 1180 

*Nasır Li'Dinillah Ahmed 1180 - 1225 

*Zahir Bi'Emrillah Ebu Nasır 1225 - 1226 

*Mustansır Billâh Ebu Cafer 1226 - 1242 

*Mustasım Billâh Ebu Ahmed 1242 - 1258 

750 yılında Abbasiler, Emeviler’i mağlubiyete uğrattı. Mervan’ın ölümüyle Emeviler’in karşı gelinmez idaresi sona erdi, imparatorluğun küçük bir kısmı, Endülüs Emevileri, 1492 yılına kadar hükmetmeye devam etti. Abbasiler Hz. Muhammed’in amcası Abbas’ın soyundan gelmektedirler.

*Seffah (Ebu'l Abbas) 750 - 754 

750 yılında Emeviler’in yıkılmasından sonra Ebü’l Abbas es-Seffah halifeliğini ilan etti. Seffah kan dökücü anlamında lakaptır. Bu dönemde Emeviler Suriye’deki mezarlarından çıkarıldı ve kalan parçaları yakıldı. Emevi Hanedanı'nın I. Abdurrahman haricindeki bütün erkek üyeleri katledildi. I.Abdurrahman, Abbasiler’den kaçmayı ve hayatta kalmayı başardı. Abdurrahman tehlikeli bir yolculuk sonrası Endülüs’e ulaştı ve 756 yılında burada Endülüs Emevi Devleti’ni kurdu. Endülüs Emevi Devleti zarafet ve ihtişamda Abbasiler’e rakip olarak ortaya çıktı.

*Mansur Ebu Cafer Abdullah 754 - 775 

Ebü’l Abbas Seffah’dan sonra tahta Mansur çıktı. Mansur günümüz Irak sınırları içerisine bulunan Bağdat şehrini kurdurdu ve burayı devletin başkenti yaptı. Bağdat, dönemindeki bütün Avrupa şehirlerinden her anlamda üstün bir konumdaydı. Sanatçılar, mimarlar, alimler, şairler, bilim adamları, astrologlar, tarihçiler, matematikçiler ve benzer dallardan birçok kişi şehrin gelişimine katkıda bulundu ve Bağdat’ı İslam İmparatorluğu’nun ilim ve kültür merkezine dönüştürdüler.

*Harun Reşid Ebu Cafer 786 - 809 

Abbasiler’in en meşhur halifesi hikayelere ve efsanelere konu olan Harun Reşid’dir. Onun döneminde Bağdat’ta kurulan Beytül Hikme (Hikmet Evi) dünyanın ilim merkezi oldu. Burada, Yunanlılar’ın klasik eserleri Arapça’ya çevrildi. Avrupa Rönesansı’nın gerçekleşmesi Beyt-ül Hikme'nin kurulmasına borçludur. Çünkü buradaki tercüme faaliyetleri olmasa idi, Yunanlılar’ın bütün eserleri kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya kalacaktı. Harun Reşid’in dönemi Abbasiler’in altın çağı olarak adlandırılır. Onun devrinde devlet idari olarak birçok gelişmeler gösterdi. Abbasi orduları 806 yılında Anadolu'ya yönelerek Bizans İmparatorluğu’na karşı başarılı seferler düzenlediler.

*Memun Abdullah Ebu Abbas 813 - 833

Harun Reşid’in ölümünden sonra oğulları tahta çıkmak için birbirleriyle savaştılar. Bu iç çekişme devletin dağılmasının önemli sebebi olmuştur. Halife Me’mun, ilim ve sanat ehlini himaye etti fakat selefleri gibi siyasi olarak aktif olmadı ve onlar kadar dindar da değildi. Mem’un’un döneminde imparatorluğun farklı kısımları devletten ayrılarak bağımsızlıklarını ilan etmeye başlamıştı. Onun ölümüyle imparatorluk gücünü kaybetti. Tahta geçmek isteyen adaylar amaçlarını gerçekleştirmek için kendilerine Türk muhafızlar aramaya başladılar çünkü imparatorluk sürekli bir iç savaş dönemine girmişti.

FATIMİ HALİFELER - Kahire'de hüküm sürmüş olan Şii halifeler (909-1171):

*Mehdi (910-934): Fatimi hanedanı kurucusu 

*Kaim (934-946) 

*Mansur (946-953) 

*Müizz (953-975) 

*Aziz (Ebu Mansur Nizar Aziz Billah 975-996

*Hakim (996-1021) 

*Zahir (Ali az-Zahir} (1021-1036) 

*Müstensir (1036-1094) 

*Müstali (1094-1101) 

*í‚mir (1101-1130) 

*Hafız (1130-1149) 

*Zafir (1149-1154) 

*Faiz (1154-1160) 

*Aşid (1160-1171)

909 yılında Kuzey Afrika’da Abbasiler’e rakip Fatımiler adında bir Şii halifeliği ortaya çıktı ve Mısır’dan Hicaz’a kadar olan bölgelere yayıldı. Fatımi, Hz. Muhammed’in kızı Hz. Fatma’nın soyundan gelen anlamındadır. Fatımiler On İki İmam öğretisini benimseyen Şiilerden farklı olarak yedi imamın olduğuna inanan radikal bir mezheptir. Fatımiler 1171 yılına kadar hüküm sürdürdüler. 1171'de Mısır’ı Abbasiler’in hakimiyeti altına alan Selahaddin Eyyubi (1137-1193) tarafından yıkıldılar.

Bu bölünmelerden sonra Sünni Abbasiler, İranlı Şii Büveyhiler’in kontrolü altına girdiler. Büveyhiler, kurucuları Alî b. Büveyh’in (891-949) ismi ile anılır. 945 yılında Büveyhiler Bağdat’ı ele geçirdi ve halifeyi bir kukla olarak kullanmaya başladılar. 

Selçuklular, 1055'de Büveyhiler hakimiyetine son verdi. Orta Asya’dan gelen bir Türk kavmi olan Selçuklular, Sünni İslam’ı benimsemiş ve 11. yüzyıldan itibaren Anadolu’ya doğru imparatorluklarını genişletmiştir. Selçuklular Bağdat’ı ele geçirdi ve halifeliğin siyasi gücünü kullanmaya devam etti. Selçuklular, yükselişinden sonra kısa bir sürede gerilemeye başladılar ve 12. yüzyılda eski güçlerini yitirdiler. 1071 yılındaki Malazgirt Savaşı’ndan sonra Selçuklular’ın Bizans İmparatorluğu’na karşı tehdit oluşturması Haçlı Seferleri’nin (1095-1291) başlamasına sebep oldu. Selçuklular’ın Haçlılar ile olan mücadeleleri sırasında Abbasiler kısa süreli özerklik elde ettiler.

Orta Asya bozkırlarından gelen Moğollar, Abbasiler için yeni bir tehdit unsuru olarak ortaya çıktı. 1258'de Hülagü Han’ın kuvvetleri son Abbasi Halifesi Müsta‘sım Billâh’ı (1242 - 1258) Bağdat’ta kuşatma altına aldı. Moğollar bütün şehri talan ettiler ve halkını katlettiler. Müsta‘sım Billâh bir halıya sarıldı ve atlar tarafından çiğnetildi. Bağdat’ın işgaliyle Abbasi hakimiyeti sona erdi. Kahire’de gölge halifeler yaşamaya devam ettiler fakat bunlar halifelik unvan ve gücünden çok yoksundular.

MEMLUK HİMAYESİ DÖNEMİ (1261-1517):

*Mustansır Billâh 19.06.1261 - 04.12.1261 

*I. Hakim Bi'Emrillah Ebu Abbas 1262 - 1302 

*I. Müstekfi Billâh Ebu Rebi 1302 - 1340 

*I. Vasık Billâh İbrahim 1340 - 1341 

*II. Hakim Bi'Emrillah Ebu Abbas 1341 - 1352 

*I. Mütadid Billâh Ebu Feth 1352 - 1362 

*I.Mütevekkil Alallah Ebu Abdullah 1362-1383 

*II. Vasık Billâh Ömer 1383 - 1386 

*Mutasim Billâh Zekeriya 1386 - 1389 

*I. Mütevekkil Alallah (ikinci sefer) 1389-1406

*Mustain Billâh Ebu Feth 1406 - 1414 

*II. Mutadid Billâh Ebu Feth 1414 - 1441 

*II. Müşteki Billâh Ebu Rebi 1441 - 1451 

*Kaim Bi'Emrillah Ebu Beka 1451 - 1455 

*Mustancit Billâh Ebu Mehasin 1455 - 1479 

*II. Mütevekkil Alallah Ebu İzz 1479 - 1497 

*Mustamsık 1497 - 1508 

*III. Mütevekkil 1508 - 1517 

OSMANLI DÖNEMİ (1517-1924):

*Yavuz Sultan Selim 1517 - 1520 

*Kanuni Sultan Süleyman 1520 - 1566 

*II. Selim 1566 - 1574 

*III. Murat 1574 - 1595 

*III. Mehmet 1595 - 1603 

*I. Ahmet 1603 - 1617 

*I. Mustafa 1617 - 1618 

*II. Osman 1618 - 1622 

*I. Mustafa (ikinci sefer) 1622 - 1623 

*IV. Murat 1623 - 1640 

*I. İbrahim 1640 - 1648 

*IV. Mehmed 1648 - 1687 

*II. Süleyman 1687 - 1691 

*II. Ahmet 1691 - 1695 

*II. Mustafa 1695 - 1703 

*III. Ahmet 1703 - 1730 

*I. Mahmut 1730 - 1754 

*III. Osman 1754 - 1757 

*III. Mustafa 1757 - 1774 

*I. Abdülhamid 1774 - 1789 

*III. Selim 1789 - 1807 

*IV. Mustafa 1807 - 1808 

*II. Mahmut 1808 - 1839 

*Abdülmecit 1839 - 1861 

*Abdülaziz 1861 - 1876 

*V. Murat 1876 

*II. Abdülhamit 1876 - 1909 

*V. Mehmet 1909 - 1918 

*VI. Mehmet 1918 - 1922

*II. Abdülmecit 1922 - 1924 (Son Halife)

-Halifeliğin kaldırılması  3 Mart 1924-

Osmanlı Dönemi:

1299 yılında Selçuklular’ın eski bir uç beyi olan Osman Bey (1299-1324) Osmanlı Devleti'ni kurdu. Beylik zayıflayan Bizans İmparatorluğu’na karşı Anadolu’da topraklarını genişletmeye başladı. Osman Bey ve halefleri cihadı ve devletin topraklarını genişletmeyi dini bir vazife olarak görüyorlardı ve kısa sürede geniş toprakları fethetmeyi başardılar. 1453 yılına gelindiğinde Osmanlılar bütün Anadolu toprakları ve Balkanlar’ın büyük kısmını hakimiyeti altına almış, Edirne’yi başkent yapmıştı. Avrupa Devletleri Osmanlılar’ın ilerlemesini durdurmak için 1389 (Kosova Savaşı) ve 1444 (Varna Muharebesi) yıllarında iki büyük hamle yaptılar fakat başarısız oldular.

1453'de, Konstantinopolis Bizansın elinde kalan son toprak parçası olmuştu. Osmanlı Sultanı II. Mehmed (1451-1481), şehri ele geçirmek istiyordu. II. Mehmed’in kuşatması başarılı oldu ve şehir Osmanlı’nın yeni başkenti oldu. Çanakkale Boğazı’nın ele geçirilmesi ile Osmanlı Devleti İpek Yolu’nun bir parçası olan Orta Doğu ve Avrasya’daki ana ticaret yolları üzerinde hakimiyet sağladı. Osmanlı Devleti İpek Yolu’nu kapattı. Bu durum, Batı güçlerini yeni ticaret yolları keşfetmeye itti ve keşifler çağı ile Yeni Dünya’nın Avrupa devletleri tarafından ele geçirilmesine zemin hazırladı. II. Mehmet ve önceki Osmanlı padişahları halife unvanını kullandılar ve bu dönemde onlar ile rekabet edecek kimse yok idi. 

1517'de I. Selim Memlükler’i yendikten sonra halifelik unvanı resmi olarak gölge Abbasi halifelerinden Osmanlı Devleti’ne geçmiş oldu. Osmanlılar bu unvanı yüzyıllarca elinde tuttu. Müslüman dünyası eskisi gibi birleşmiş bir halde olmasa da halifelik unvanının sembolik önemi Müslümanlar’ın kalbinde yer tutmaya devam etti. Türkler de bu unvanı elde tuttuklarından dolayı şeref duyuyorlardı. Osmanlı Devleti’nin 1. Dünya Savaşı’nda (1914 -1918) mağlup olmasından sonra Mustafa Kemal Türkiye Cumhuriyeti’ni kurdu. 3 Mart 1924 yılında halifelik kaldırıldı. Bu tarihten sonra İslam dünyasında hiçbir millet halifelik üzerinde hak iddia etmedi. 

06.01.2024 Cumartesi 

Mehmet Bülbül