İRAN - Safevi Devleti (1501-1736)

Safevi Devleti (1501-1736)

Başlangıçta Sünni bir tarikatin temsilcisi olan Safevi hanedanı, zamanla siyasi iktidarı ele geçirmiş ve büyük bir imparatorluk kurmuştur. Şillik, Safeviler'le birlikte İran'ın resmi mezhebi haline gelmiş, Safevi Devleti'nin kurulması hem İslam Tarihi hem de  İran tarihi için bir dönüm noktası olmuştur.Hanedan adını merkezi Erdebil'de bulunan, Safeviyye tarikatının reisi Şeyh Safiyyüddin'den almıştır.

Şeyh Safiyyüddin  ( 735/1334) ,  yerine sırası ile oğlu Sadreddin Musa ve  torunu Hace Ali geçmiştir.  Hace Ali  Kudüs’e yerleşme kararı almıştır. Ünlü bir fıkıhçı ve sufi lider olarak ün salmış, öğretilerinde Şii eğilimler görülmemiştir. Daha sonra yerine oğlu Şeyh İbrahim geçmiş, onun vefatı ise tarikatın rolü ve konumununda beklenmedik değişikliklere yol açmıştır. Şeyh İbrahim’in vefatından sonra yerine geçen oğlu Cüneyd’in hırsı ve siyasi hedefleri doğrultusunda, farklı bir seyir içerisine girmiştir.

      Şeyh  Cüneyd hayatının sonlarında Şii olmuş, Sünni Safevi devleti de bu şekilde mezhep değiştirmiştir. Şeyh Cüneyd Osmanlı’ya sığınmış fakat orada da tutunamamıştır. Daha sonra Uzun Hasan’ın kız kardeşi ile evlenerek Akkoyunlu ülkesinde serbestçe hareket etme imkanı bulmuştur. Şirvanlarla yaptığı savaşta öldürülmesinin ardından ise müridleri oğu Haydar'a tabi olmuştur. Şeyh Haydar tarikatın simgesi olarak onlara on iki dilimli kırmızı renkli başlıklar giydirmiş, böylece Safevi tarikatının takipçileri "kızılbaş" adıyla anılmaya başlanmıştır.

Şirvanşah Ferruh Yesar  ile yapmış olduğu savaşta Haydar öldürülmüştür.   Onun Sultan Ali , İsmail ve İbrahim adında üç çocugu vardi.

Şah İsmail ( 1501 -1524 ) sekiz yıl müddetince Şemseddin el-Lahici'den Kur'an, keIam ve hadis dersleri aldı; Şiiliğin esaslarını öğrendi. Daha sonra anadoluya Erzincana geldi. 1501'de Türkmenlerin desteğiyle Akkoyunlular'a karşı kazandığı zaferin ardından Şah İsmail Tebriz'e girip tahta çıktı. Şahlığını ilan etmesiyle Orta Doğu’ya büyük etki edecek Şii Safevi Devleti’nin temelini atmış oldu. On iki imam Şilliğini resmi mezhep ilan etti ve hutbelerde Hz. Ebu Bekir, Ömer ve Osman'a lanet okunmasını emretti.

Yavuz Sultan Selim Anadolu'daki kızılbaşların harekete geçme ihtimallerine karşı tedbirler alıp, büyük bir ordu ile İran'a yürüdü. Çaldıran ovasında yapılan savaşta Safevileri büyük bir yenilgiye uğrattı. (920/ 1514) Şah İsmail savaş meydanını terkederek Dergüzin'e çekildi.  Çaldıran hezimetiyle beraber, Müntesipleri için  hem sultan hem de mürşid-i kamil olan Şah İsmail'in yenilmezliğine dair  var olan inanç da yıkılmış oldu. Şah İsmail , 1524’te vefat ettiğinde çocukları daha küçük yaştaydı. Kendisinden sonra  yerine on yaşındaki oğlu Tahmasb geçti.

I.Şah Tahmasb (1524-1576) , Şah ll. İsmail (1576-1577) . Şah Muhammed Hudabende (1578- 1587), Şah Abbas (1588 – 1628), Şah Safi (1629 - 1642), Şah Safi'nin 1642'de aniden ölümü üzerine , on yaş­larında olan oğlu Muhammed Mirza, ll. Abbas (1642- 1667) adıyla tahta geçti. Onun da vefatından sonra oğlu Safi Mirza, Şah Süleyman (1667-1694)  ünvanıyla tahta geçti.

Safevi Devleti'nin Şah Safi döneminde başlayan çöküşü,  Şah Süleyman zamanında daha da hızlandı. Onun 1694'te vefatnın ardından yerine oğlu Sultan Hüseyin Mirza tahta geçti.[15]

Sultan Hüseyin Şah,  Afganlılar'ın başına geçen Mir Mahmudu, Kandehar valisi tayin etti. Ancak Mahmud şaha sadık kalmadı. Kirman'ı ve ardından Meşhed'i zaptetti. 1722'de ise başşehri kuşattı. Sultan Hüseyin Şah , 1722’de teslim olmak zorunda kaldı. Böylece Afganlılar, İran'ın resmi hakimi durumuna geldiler.

Diğer  yandan Şehzade Tahmasb, ll. Tahmasb unvanı ile şahlığını ilan etti. Mir Mahmud Han ise 1725'te yeğeni Eşref Han tarafından devrildi.

Avşarlar'a  mensup olan Nadir,  1726'da ll. Tahmasb'a katıldı. Aralık 1729'da Eş­ref Han’ı yenilgiye uğratarak İran'dan çıkardı . Böylece İran’daki Afgan hakimiyeti sona erdi. 1732'de ll. Tahmasb'ı tahttan indirerek onun oğlu lll. Abbas'ı tahta geçirdi. Ancak Abbas'ın çocuk yaşta olmasından faydalanarak 1736'da Nadir Şah unvanı ile tahta geçti. Böylece 1722'den beri zaten fiilen sona ermiş olan Safevi Devleti 1736’da  tamamen ortadan kalktı.

BİBLİYOGRAFYA

        Allouche, Adel, Osmanlı- Safevi İlişkileri , Çev. Ahmet Emin Dağ, Anka Yayınları, İstanbul, 2001

       Aydoğmuşoğlu, Cihat, Safeviye Tarikatı Tarihi, Berikan Yayınevi, Ankara 2014

       Aydoğmuşoğlu, Cihat, Safevi Devleti Tarihi,  Gece Kitaplığı , Ankara 2014

       Başar, Fahamettin, “Safeviler”, Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi (ed. Kenan Seyithanoğlu), Çağ Yayınları, İstanbul 1992

       Bosworth, Clifford Edmund, Doğuşundan Günümüze İslam Devletleri Tarihi; Devletler,Prenslikler, Hanedanlıklar Kronolojisi ve Soy Kütüğü El Kitabı, (çev. Hande Canlı), Kaknüs Yayınları, İstanbul 2005

       Gündüz, Tufan, “Safeviler” , DİA, 2008, c.35

       Öztuna , Yılmaz, Devletler ve Hanedanlar : İslam Devletleri , Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1989

       Üstün, İsmail Safa, “İran” , DİA, 2000, c.22