Lice
Halk arasında "Antak" tarihte de "Hettah" şehri olarak adlandırılan ilçe Diyarbakır iline bağlıdır. Diyarbakır'ın 87 km kuzeydoğusunda yer almaktadır. İlçe merkezi 1975 Depremi'nden önce Akdağ eteklerindeki Akı tepesinde kurulu iken, depremden sonra hemen aşağılarında bulunan ovaya kurulmuştur. Yüzölçümü 1.083 km²'dir. Merkez bucağı dışında 1 bucak (Hezan-Kayacık), 13 Mahalle, 56 Köy ve 112 Mezrası vardır. Lice'nin toplam nüfusu 31.251'dir; bunun 12.111'i ilçe merkezinde, 19.140'ı ise köylerde yaşamaktadır.
Lice, Lıca olarak tanımlanabilen bir sözcüktür. Lıca ise kaplıcayı tanımlamaktadır. Lice domatesi kendine has aromasıyla meşhurdur.
Lice’deki Asur kitabeleri M.Ö.7000’li dönemlerdeki arkeolojik bakır çağı son Neolitik döneme tanıklık etmektedir. Bu dönemden sonra Lice’de çeşitli medeniyetler hakim olmuşsa da Lice daha çok Asur hakimiyetinde olmuştur. Daha sonra bölgede sırasıyla Med, Pers, Makedon, Partlar ve Roma hâkimiyeti sürmüştür. Lice M.S 622 – 639 yılları arasında Bizans ( Doğu Roma ) hâkimiyetine girmiştir.
Halife Hz. Ömer zamanında Lyaz Bin Ganem ve Halid Bin Velid komutasındaki ordular Bizans’la savaşarak tüm Diyarbakır ve ilçelerini ele geçirdiler. Emevi devleti kurulduktan sonra tüm El-Cezire (Mezopotamya) ve Diyarbakır, Emevi devletine bağlanmış oldu. Emevilerin yıkılmasından sonra bölge Abbasi’lerin eline geçti. Abbasi’ler Sonrası Mervaniler sonra da Selçuklular bölgede hüküm sürdü.
1517 yılında Osmanlı egemenliğine giren Lice bu sırada önemli bir yerleşim yeri olup Atak sancağına bağlıydı. Bundan sonra giderek önem kazanmaya başlayan Lice 1871 yılında ilk defa Diyarbakır’a bağlı bir ilçe konumuna gelmiştir. Genç, Hani ve Kulp Lice’nin bucakları olarak görülmüştür.
Putperest krala karşı koydukları için çeşitli işkencelere maruz kalan Ashab-ı Kehf ‘in yanlarına aldıkları bir köpekle tam 309 yıl boyunca bu mağarada uyudukları rivayet ediliyor. Ashab-ı Kehf’in yıllarca uyudukları iddia edilen 34 mağaradan biri de Diyarbakır’ın Lice ilçesi sınırlarında yer alıyor.
İlçe merkezine 15 km. uzaklıkta Duru (Derkam) Köyü’nün kuzeyindeki İnceburun Dağları’nda Ashab-ı Kehf Mağarası bulunmaktadır. Mağaranın biraz aşağısında Ashab-ı Kehf adına yaptırılmış ve “Der-i Rakim” denilen bir de kilise kalıntısı bulunmaktadır.Mağara Halkı manasına gelen Ashab-ı Kehf denilen gençler, Efsûs şehrinde yaşıyorlardı. Efsus şehrinin yeri konusunda rivayetler muhteliftir. Türkiye sınırları içerisinde Efes/İzmir, Tarsus/Mersin ve Afşin/Kahramanmaraş'ta olduğu iddaa edilir. Dünyada da yine Efsus olduğu rivayet edilen şehirler vardır.
Ulu Cami
Eski yerleşim yerinde bulunan bu camiyi Şeyh Hasene Ezraki soyundan gelen Ahmet Bey tarafından 1540-1541 yılında yaptırmıştır.
Kabakaya (Antak) Kalesi ve Köprüsü
İlçe merkezinin 15 km. güneydoğusunda Kabakaya Köyü’nde bulunan Antak Kalesi’nin ne zaman ve kimin tarafından kurulduğu kesinlik kazanamamıştır. Bununla beraber kalenin Roma döneminden kaldığı ve 532 yılında Bizans imparatoru I.Iustinianus tarafından onarıldığı sanılmaktadır.
Ebu Abdullah Muhammed bin Ömerü’l Vakadi’nin yazmış olduğu kitapta bu kalenin hicretin 17.yılında, VII.yüzyılda Diyarbakır bölgesini ele geçirmek isteyen Iyaz bin Ganem ve Halid bin Velid tarafından Diyarbakır’ın fethinden hemen sonra Arapların eline geçtiğini yazmaktadır
Çeper Hanı
Kervansaray (Han), Diyarbakır-Bingöl yolunda, Lice yol ayırımından yaklaşık olarak 5 km kuzeyde, yolun sol kenarında Çeper Köyünde yer alan bu Han küçük bir tepenin eteğinde, hafif meyilli bir arazi üzerinde kurulmuştur.Hanın IV. Murat zamanından kaldığı rivayet edilmektedir.İskender-i Zülkarneyn’in buradan geçtiği ve bu kalede misafir edildiği, bundan ötürü de bu kaleye Zülkarneyn Kalesi isminin verildiği yöre halkı tarafından söylenmektedir. MÖ.VI.yüzyılda bölgeye hakim olan Persler tarafından kurulduğu sanılmaktadır.
Bırkleyn Mağaraları
Bırkleyn; yükselme, kabarma, kaynama Anlamına geliyor. Mağaralar; Diyarbakır - Bingöl karayolunun Bırkleyn Çayı ile kesiştiği Abalı Köyü yakınındadır. Bırkleyn Mağaraları'nın en uzunu 900 metrelik büyüleyici bir tünel, ikinci mağara Asur kral kabartmaları ve yazıtlarıyla süslenmiştir. Büyük İskender'in doğu seferi sırasında ordularının burada konaklattığı söylenir .
Türkiye Akarsularının 523 Km'si ülke sınırlarındadır. 1.900 Km.lik uzunluğuyla Türkiye'nin en uzun 2. nehri olan Dicle Nehri'nin en önemli iki kaynağından biri Lice ilçe sınırları içindeki Bırkleyn Mağaraları'ndan doğmaktadır. Bırkleyn suyu, Lice'nin yukarısında, Lice-Genç yolu üzerinde bulunan Bırkleyn mağaralarında doğar.