Adıyaman ilinin ismi önceden Hısn-ı Mansur yani Hüsnü Mansur idi. İlin ismi 1926’ ya kadar resmi ad olarak kalmış. 1926 yılından itibaren Bakanlar Kurulu kararları ile şehrin ismi ADIYAMAN olarak değişmiş, 01.12.1954 tarihinde ise resmen il olmuştur.
Yüzölçümü 7.614 km2 , göller ile 7.871 km2, Rakım 669 metre. Toplam Nüfus 611.138 (Merkez 290.883).
Merkez ilçe dahil 9 ilçesi ile 406 köyü bulunmaktadır. İlçeleri; Kahta 134.524, Besni 75.849, Gölbaşı 47.983, Sincik 16.016, Gerger 15.052, Çelikhan 14.641, Tut 9.333, Samsat 6.756.
Adıyaman Hıtabı, Tavası, Kebabı, Şilki (Şillik) Tatlısı, Adıyaman’ın meşhur yemek türlerinden bazılarıdır.
Adıyaman Palanlı Mağarasında yapılan incelemelerde kent tarihinin M.Ö. 40.000 yıllarına kadar uzandığı anlaşılmıştır. Hititler, Mitanniler, Asurlar, Persler, MÖ 69 Kommagene Krallığı, MS 72 Roma İmparatorluğu, 670 Emeviler, 758 Abbasiler, 958 Bizanslılar, 1204-1298 Anadolu Selçukluları, 1230-1250 Moğollar, 1393 Memlükler ve Yavuz Sultan Selim'in İran seferi sırasında 1516 yılında Osmanlı topraklarına katılmıştır.
Adıyaman, Tanzimat’tan sonra ilçe olarak Malatya'ya bağlanmış, 1 Aralık 1954 tarihinde il olmuştur.
Adıyaman Kalesi
Adıyaman şehir merkezine hakim 25 metrelik yüksek bir tepe üzerinde inşa edilmiş olan ve halk arasında Hısn-i Mansur Kalesi olarak da bilinen Adıyaman Kalesi, bir dönem bölgede hakimiyet kuran Emeviler tarafından Bizans ve çevre ülkelerin saldırılarına karşı savunma ama"lı inşa edildi. kalenin sağlam surlarının bir kısmı günümüze kadar ayakta kalmayı başarmış.
Adıyaman Ulu Camii (1515)
Adıyaman'ın görülmeye değer tarihi yapılarından biri olan ve 1506 ile 1515 yılları arasında Dulkadiroğulları Beyliği döneminde inşa edilen Adıyaman Ulu Camii; rehberli tarih, inanç ve kültür turlarıyla da ziyaret edilen simgesel yapılardan biri. Uzun tarihi boyunca pek çok kez onarılmış. En son 1902 yılında restore edilen Adıyaman Ulu Camii’nin Beylikler dönemi mimarisi görülmeye değer.
Yapımına 6 Şubat 2023 depreminden önce başlanan Meydan Camii 26 Mart 2025 Kadir gecesinde ibadete açıldı. Modern mimarisi ile dikkat çeken cami, 900 m2 ve 850 kişi kapasitelidir.
Adıyaman Oturakçı Pazarı
Osmanlı döneminde olduğu gibi günümüzde de şehrin en hareketli ticaret noktalarından biri konumunda. Çarşıda el yapımı kilim ve halılardan yöresel giysilere, Adıyaman’ın ünlü pestillerinden el emeği göz nuru takılara kadar pek çok ürün bir arada bulunuyor.
Adıyaman Çarşı Camii (1557)
Adıyaman'ın yüzlerce yıldır hizmet veren tarihi Oturakçı Pazarı’nın içinde yer alan Çarşı Camii, önemli bir mimari eser. 1557 yılında inşa edilen ve halk arasında Hacı Abdulgani Camii olarak da bilinen tarihi cami; ahşap oymaları, dini motiflerle süslü iç dekorasyonları, kesme taşlarla inşa edilmiş.
Adıyaman Eskisaray Camii (1638)
Cami, ismini verdiği Eskisaray Mahallesi'nde 1638 yılında İbrahim Paşa tarafından yaptırıldı. Cami, çevresindeki tarihi kiliseler ve Osmanlı dönemi yapılarıyla birlikte yakından görülebilir.
Adıyaman Yenipınar Camii (1720)
Yenipınar Camisi Adıyaman şehir merkezi Yenipınar mahallesinde bulunmaktadır. Düz bir alan üzerine kurulmuştur. Minare kaidesinde yer alan kitabeye göre 1720 yılında Hacı Mahmut tarafından yaptırılmıştır.
Adıyaman Saat Kulesi (1978)
Büyük bir kule olarak inşa edilen ve üzerinde büyük bir saat göstergesi bulunan bir yapı türüdür. 1978'de yapılan Saat Kulesi'ndeki 4 saat, Kahramanmaraş merkezli depremlerin yıkıma yol açtığı 6 Şubat 2023 tarihinden beri 04.17'de duruyor.
Adıyaman merkeze yaklaşık 5 kilometre uzaklıkta olan Ziyaret Köyü'ndedir. Adıyaman’ın en tanınmış ziyaretgahlarından biridir. Türbenin IV. Murat tarafından Bağdat seferi dönüşünde yaptırıldığı rivayet edilmektedir.
Türbe, Adıyaman İlinin 7 km doğusunda Elifli (İpekli) Köyünün yanında, yüksek ve sivri Ali Dağındadır. Bulunduğu yer Adıyaman’dan bakılınca görülüyor.
Mahmut El Ensari'nin Medineli bir sahabe olduğu, İslamiyet’i yaymak amacıyla Anadolu’ya geldiği ve burada şehit düştüğü söylenir. Mezarının bulunduğu yerde başka Şehitler de var. Mahmud El Ensari, Abuzer Gaffari ile birlikte bu şehitlere komutanlık yapmış. Türbe kitabesinde yazılı olan 1126 tarihi, türbenin onarım tarihi olabilir. IV. Murat’ın Bağdat Seferinde türbenin yaptırılmasını emrettiği söylenir. Kesme taştan yapılma bir türbedir. 1966 yılında restore edilmiştir.
Hz. Muhammed’in seçimi üzerine Eyüp El Ensari İstanbul’a, Mahmud El Ensari ise o zamanki adıyla Hısn-ı Mansur'a (Adıyaman) İslamiyet’i yaymak için görevlendirilmiş. Medineli olan Mahmut El Ensari halife Hz. Ömer tarafından iaşe amiri olarak bu topraklara gönderilmiş. Piryün ve Simsat kralları ile bölgede savaştığı ve burada şehit düştüğü rivayet edilir.
Safvan bin Muattal (r.a) Türbesi ve Camii (2015)
Adıyaman'ın Samsat ilçesine 10.5 km mesafede, Taşkuyu ve Çiçek köyleri arasında kalan (Doğanlar Mezrası) mevkide, yüksek bir tepede bulunmaktadır. 15 Nisan 2013 günü temeli dönemin Diyanet İşleri Başkanı Mehmet Görmez'in katılımıyla atılan projede bin kişilik cami, 85 adet WC, 10 adet duş kabini, kurban kesim merkezi, 125 m2 iki lojman, 70 kişinin aynı anda kalabileceği 4 katlı konukevi, 400 kişilik kapalı, toplamda 5 bin 112 kişilik otopark, restoran, şehitlik ve piknik alanları yer alıyor. Türbe ziyaret saatleri 009-18.00.
Türkiye sınırları içerisinde sahabe kabirleri arasında yeri en kesin olan iki türbe İstanbul Eyüpsultan'daki Ebu Eyyûb el-Ensarî türbesi ve Adıyaman Samsat'taki Safvan bin Muattal türbesidir.
Safvan bin Muattal (r.a) ö. 640/680:
İfk Hadisesi'ne adı karışan sahabedir. Hicret'in 4. yılında, Müreysi Savaşı'ndan önce Müslüman oldu. Hendek ve sonraki savaşlara katıldı. Hz Muhammed onu orduların arkasından gelip güvenliği sağlayan artçılık görevi ile görevlendirdi.
İfk Hadisesi veya Gerdanlık Olayı, Hicret'in 5. yılında Abdullah bin Übey'in, Hz Aişe'nin Hz Muhammed'i Safvan bin Muattal ile aldattığı iftirası sonucu gelişen olaylardır. Hz Aişe ile Safvan (r.a), Nur Suresi 11 ila 20. ayetlerin inmesi ile aklandılar. İfk Hadisesi sebebiyle Hassan bin Sabit'e, Mistah bin Üsase'ye ve Hamene bint Cahş'a iftira cezası (hadd-i kazf) uygulanmıştır. Her biri 80 değnek yemiştir.